Den er den tida på året: Innlevering av lærebøker

Då eg gjekk på vidaregåande, måtte vi kjøpe bøkene våre sjølv.

Den gongen jobba eg i bokhandel.

No då eg jobbar på eit skulebibliotek, låner skulen ut bøkene til elevane. Kvar juni er det like mykje sveitte, vonde skuldrer og handledd. Vi skal ta imot 9 tonn lærebøker, frå omtrent 1000 elevar.

Innimellom alle vondtene, er det faktisk ganske gøy. Vi treff så mange elevar og tida går fort, sidan det alltid er mykje å gjere. (Til og med sjokolade i kjøleskapet til stundene då energien når botnen.)

Og ikkje minst er det gøy når elevane villig stiller opp på film, for å minne om innleveringa.

Krafta i litteraturen

I løpet av den siste veka har eg sett fleire døme på krafta i litteraturen.

Til dømes den sterke historia til Salma. Ho elska å lese, og fram til ho var 13 var ho ofte innom biblioteket. Men så fekk ho sin første menstruasjon, og ho blei tatt ut av skulen og måtte vere inne heilt til ho gjekk med på å gifte seg. Heldigvis hadde ho ein storebror som gjekk til biblioteket for ho. Det er sterkt å lese at bøkene blei hennar måte å oppleve verda på. Dei fekk henne til å drøyme om eit anna liv:

Det var i bøkene jeg oppdaget at kvinner kunne være frie.

– Salma sitert hos NRK, basert på ein dokumentar om livet hennar

Salma blir tvunge inn i eit ekteskap og ektemannen liker ikkje at ho skriv. Likevel skriv ho dikt og gøymer bøkene forskjellige stader i huset, før ho til slutt blir avslørt og ektemannen kastar alle notatbøkene hennar. Han kjøper syre og seier at han kjem til å kaste syre i andletet hennar om ho ikkje sluttar med skrivinga. Salma er livredd, men å slutte med skrivinga er uaktuelt.

Salma fant stadig nye strategier for å få skrevet diktene sine. Hun skrev på toalettpapir, på avisene som grønnsakene var pakket inn i. Moren støttet henne, og hjalp til med å smugle diktene ut av huset.

– Henta frå NRK

Salma var på Norsk litteraturfestival på Lillehammer i år, det var òg den kenyanske forfattaren Ngugi wa Thiong’o. Han byrja å skrive bøker på engelsk , som var myndigheitenes språk, men gjekk seinare over til å skrive på morsmålet kikuyu. Grunnen var at han skulle skrive eit teaterstykke og publikum ville ikkje skjønne engelsk. Difor var det naudsynt å skrive på kikuyu. Men teaterstykket fekk styresmaktene til å plassere Ngugi wa Thiong’o i eit høgsikkerheitsfengsel.

Høg sikkerheit. Fysisk avstraffing. Fordi han hadde skrive eit teaterstykke på morsmålet sitt.

Ngugi wa Thiong’o bestemte seg då for å skrive vidare på morsmålet sitt og starta på ei bok. Seinare reiste han i eksil til USA.

Desse forfattarane minner meg på kor sterke ord og litteratur kan vere, og kor mykje nokre må kjempe for retten til å ytre seg. Eg er så takksam for at folk har tatt og framleis tar denne kampen.

 

 

Turistmas og delt lesning

Inne i den väldiga romanska kyrkan trängdes turisterna
i halvmörket.
Valv gapande bakom valv och ingen överblick.
Några ljuslågor fladdrade.
En ängel utan ansikte omfamnade mig
och viskade genom hela kroppen:
”Skäms inte för att du är människa, var stolt!
Inne i dig öppnar sig valv bakom valv oändligt.
Du blir aldrig färdig, och det är som det skall.”
Jag var blind av tårar
och föstes ut på den solsjudande piazzan
tillsammans med Mr och Mrs Jones, Herr Tanaka och
Signora Sabatini
och inne i dem alla öppnade sig valv bakom valv oändligt.

Romanska bågar av Tomas Tranströmer

To ting om dette diktet.

Éin: Etter å sjølv ha vore den irriterande turisten i fleire månader, var det interessant å vere på andre sida då ei venninne gifta seg i ei kirke der turistane var oppsette på å komme innanfor, uansett kva som føregjekk i kyrkja. Vi kjem heilt frå Italia, sa dei. Vi er her berre nokre timar med ein båt, sa dei. Bryllaup, sa vi som stod i døra med bryllaupsprogram, nypynta og klare for bryllaup. Berre ein augneblink, sa dei. Berre for å sjå, litt, sa dei. Vi har komme heilt frå langt unna, sa dei. – Dette diktet minte meg på den situasjonen, og det ironiske at eg som turist gjerne ønskjer at det ikkje finst andre turistar, slik at eg ikkje treng å dele opplevinga med ei mengd andre.

To: Grunnen til at eg las dette diktet, var fordi eg var på eit seminar om Shared Reading. Å lese saman, gå sakte fram, smake på tittel, på line for line. Det viser seg at det å lese litteratur saman i ei gruppe kan ha gode helseeffektar. Folk som er syke på ein eller annan måte kan oppleve dette som eit frirom, dei treng ikkje å snakke om seg sjølv og samstundes så kan litteraturen verkeleg handle om livet. Det handlar ikkje om å analysere dikt, slik vi gjorde på skulen, leite etter den eine tolkinga, men oppleve diktet, la det vere «valv bakom valv» å oppdage, både i diktet, seg sjølv og andre. Vi var ei lita gruppe på sju personar og det var fascinerande kor mykje forskjellig vi såg i diktet. Nokre blei rørt, andre var distansert og fekk ikkje noko ut av diktet.

Foto: Vidar Flak

Ei synleg samling små vanndropar

Vi er i Bergen no, og på ein fridag som Kristi Himmelfartsdag, er det fint å gå på tur. Uansett vêr. I Portugal skal nokre av vennane våre møtest på stranda, fordi sommaren har komme. Vi er i slutten av Mai, så sommaren er nok like rundt hjørnet her òg. Men i dag var det heilt andre vêrfenomen enn sol og varme.

Slik som eg fekk lyst til å vere i Portugal då eg såg at dei skulle dra til stranda, er eg sikker på at dei fekk lyst til å komme til Norge, til tåke i fjellheimen, krystall på trea, kjølande regn som pressar seg gjennom kleda og legg seg som eit lett lag over huda … Berre les kor fint Store norske leksikon definerer tåke:

Tåke, en synlig samling små vanndråper eller iskrystaller som svever i luften umiddelbart over bakken.

I prinsippet er tåke det samme som en sky omkring oss. Tåkedråpers tverrmål er omkring 0,01 mm og den samlede vannmengden ca. 0,1 g per m3.

Poetisk, eller kva?

Trolsk stemning

Grønt og friskt som bare det.

Nærmar oss toppen.

Utsikta.

Dropar på alle tre og alle kle.

Allmenn teori om glemsel

Like etter at eg kom heim frå Portugal, høyrde eg ei melding av den portugisiske boka Allmenn teori om glemsel. Handlinga var frå Angola og eg har blitt kjend med fleire frå Angola medan eg var i Portugal. Som om ikkje alt det allereie gjorde at eg ville lese boka, så var boka basert på ei sann historie om ei dame som sperra seg inne i ei leilegheit og blei der i 28 år. Tjueåtte år. I ei leilegheit. Åleine.

Dama heitte Ludovica Fernandes Mano og døydde i Luanda på Sagrada Esperança-sykehuset 5. oktober 2010, femtiåtte år gammal. I åra mellom 1975 og 2002, murte ho seg inne og blei i leilegheita. Medan ho var der skreiv ho dagbok og etter kvart, når dagbøkene var fulle, skreiv ho med kol på veggane. Ho overlevde ved å dyrke grønsaker på takterrassen og fange duer. Etter kvart som ho trengde brensel, brann ho opp alle møblane, bøkene, dører og dørkarmar.

Ho skreiv òg dagbøker etter at ho kom ut, og dette var grunnlaget for forfattaren José Eduardo Agualusa då han ville rekonstruere livet hennar. Men som han sjølv skriv i innleiinga til boka:

På sidene som følger har jeg brukt mye av hennes eget materiale. Det du får lese, er imidlertid fiksjon. Ren fiksjon.

Boka er ei magisk-realistisk forteljing frå Angola, som tar for seg tida frå Angolas frigjering frå kolonimakta Portugal til slutten av perioden med borgarkrig i 2002. Det er eit fascinerande innblikk i eit land eg visste alt for lite om frå før, og ei underholdande, vakker og lita bok med mange særeigne karakterar, i tillegg til Ludovica sjølv.

José Eduoardo Agualusa blei nominert til International Man Booker Prize 2016 for denne boka, og det er hans første bok på norsk.

Jeg frykter det som er på den andre siden av vinduene, frykter

luften som kommer inn i støt og blaff,

lydene de fører med seg. Jeg frykter myggen,

myriadene av insekter jeg ikke kjenner navnene på.

Jeg er fremmed for alt,

som en fugl faller i en strømmende elv.

Jeg forstår ikke språkene som kommer til meg utenfra, som ra-

dioen slipper inn i huset,

jeg forstår ikke hva de sier, ikke engang

når de snakker portugisisk,

for dette portugisiske språket de snakker

er ikke lenger mitt.

Selv lyset er fremmed for meg.

For mye lys.

Farger som ikke burde finnes i en riktig himmel.

Jeg er nærmere hunden min enn menneskene der ute.

– Frå Allmenn teori om glemsel av José Eduardo Agualusa. Oversatt av Christian Rugstad

[dot_recommends]

Kjære Ludo: Jeg er lykkelig nå

Som blind ser jeg bedre enn du.

Jeg gråter for din blindhet, for din avgrunnsdype dumhet.

Så enkelt det ville ha vært å åpne døren,

så enkelt det ville ha vært

å gå ut på gaten og omfavne livet.

Jeg ser deg speide forskremt ut av vinduene,

som et barn som kikker under sengen,

redd for monstrene der.

 

Monstrene, vis meg monstrene:

Disse menneskene ute i gatene. Menneskene mine.

– Frå Allmenn teori om glemsel av José Eduardo Agualusa, oversatt frå portugisisk av Christian Rugstad

[dot_recommends]

Av og til

Av og til er du berre rar.

Av og til har du festa kjolen i strømpebuksa på ein café og du oppdagar det først etter fleire minutt, på veg til disken.

Av og til, eller same dag, på same café, strekker du deg med armane over hovudet, slik at du dunkar hendene i hovudet på ho som sit bak deg. Ho hyler forskremt, noko som ikkje er rart når nokon plutseleg har dunka henne i hovudet.

Du har sjølvsagt på deg store høyretelefonar og seier unnskyld så høgt at alle høyrer det – alle som òg har høyrt hylet. Og du blir så sett ut at du ikkje veit kva meir du skal seie og håper at dama bak deg ikkje hatar deg.

Av og til er du ein stor klums, men det er sikkert sunt.

I det minste kan du late som om du er ein sånn der rar kunstnartype, som har lov til å vere ein sånn klums.

Håper eg.

[dot_recommends]

Det rare ved det gamle nye

Brått er eventyret over. Vi er tilbake i Norge.

Alt er nytt og annleis og veldig kjent.

Å kjenne varmt vatn over fingrane når du vaskar hendene.

Bilar som køyrer sakte og stoppar før du har komme til gangfeltet.

Ingen kyssing når du møter kjentfolk.

Bergen som du før syntest var ein fargerik by, er med eitt blitt meir blass, berre fordi Lisboa var så full av fargar.

Ingen pastel de nata, men heimelaga skillingsbolleis (frå Hallaisen i Skostredet).

Sola og den friske lufta og varmen i dagen, mindre kontrastar enn morgon og sol og skugge frå der du kom frå.

Å få oppleve ein vår nummer to.

Neimen så vakker Bergen, med sol og vår.

Mysteriet med vatnet som rann oppover

På tur ned frå eit fjell i ein nasjonalpark nord i Portugal, såg bilføraren M brått eit mysterium ved vegen. I ei renne like ved trossa vatnet naturkreftene og rann oppover i lia. Då måtte bilen stoppast og vatnet inspiserast. God driv hadde vatnet òg.

Vi fann vel inga anna løysing enn at det måtte vel gå ned ein annan stad som gav vatnet kraft til å renne oppover (?). Men rart såg det ut. Elles var det mykje anna fint å sjå:

Gjennombrot!

I eit tidlegare innlegg skreiv eg kor galt det gjekk då eg prøvde å bestille frukost med ustø portugisisk på vår lokale café. I dag er soga ein annan. Vi har endeleg (etter i alle fall fem forsøk) funne ut korleis vi kan bestille det vi ønskjer og i dag gav alt uttelling:

V har klipt håret, og gått frå løvemanke til kortklipt og det la ei av damene på kafeen merke til. Ho peikte og klipte med hendene, smilte og sa fint!

Ah, det kjendest godt! No kan vi vel endeleg kalle det stamkafeen vår? 😀