Krafta i litteraturen

I løpet av den siste veka har eg sett fleire døme på krafta i litteraturen.

Til dømes den sterke historia til Salma. Ho elska å lese, og fram til ho var 13 var ho ofte innom biblioteket. Men så fekk ho sin første menstruasjon, og ho blei tatt ut av skulen og måtte vere inne heilt til ho gjekk med på å gifte seg. Heldigvis hadde ho ein storebror som gjekk til biblioteket for ho. Det er sterkt å lese at bøkene blei hennar måte å oppleve verda på. Dei fekk henne til å drøyme om eit anna liv:

Det var i bøkene jeg oppdaget at kvinner kunne være frie.

– Salma sitert hos NRK, basert på ein dokumentar om livet hennar

Salma blir tvunge inn i eit ekteskap og ektemannen liker ikkje at ho skriv. Likevel skriv ho dikt og gøymer bøkene forskjellige stader i huset, før ho til slutt blir avslørt og ektemannen kastar alle notatbøkene hennar. Han kjøper syre og seier at han kjem til å kaste syre i andletet hennar om ho ikkje sluttar med skrivinga. Salma er livredd, men å slutte med skrivinga er uaktuelt.

Salma fant stadig nye strategier for å få skrevet diktene sine. Hun skrev på toalettpapir, på avisene som grønnsakene var pakket inn i. Moren støttet henne, og hjalp til med å smugle diktene ut av huset.

– Henta frå NRK

Salma var på Norsk litteraturfestival på Lillehammer i år, det var òg den kenyanske forfattaren Ngugi wa Thiong’o. Han byrja å skrive bøker på engelsk , som var myndigheitenes språk, men gjekk seinare over til å skrive på morsmålet kikuyu. Grunnen var at han skulle skrive eit teaterstykke og publikum ville ikkje skjønne engelsk. Difor var det naudsynt å skrive på kikuyu. Men teaterstykket fekk styresmaktene til å plassere Ngugi wa Thiong’o i eit høgsikkerheitsfengsel.

Høg sikkerheit. Fysisk avstraffing. Fordi han hadde skrive eit teaterstykke på morsmålet sitt.

Ngugi wa Thiong’o bestemte seg då for å skrive vidare på morsmålet sitt og starta på ei bok. Seinare reiste han i eksil til USA.

Desse forfattarane minner meg på kor sterke ord og litteratur kan vere, og kor mykje nokre må kjempe for retten til å ytre seg. Eg er så takksam for at folk har tatt og framleis tar denne kampen.

 

 

Bom dia!

Vi har vore på språkkurs!

Så no kan vi portugisisk til fingerspissane – det vil sei, eg kan så vidt presentere meg sjølv:

Chamo-me Sunniva e sou da Noruega. Eu sou escritora. Eu gosto de tirar fotografias as pessoas. Eu sou um irmão. Chama-se Simon. 

Rein poesi, er du ikkje einig?

Det kan godt vere vi er her for kort til å kunne forstå så mykje, men det er gøy å prøve å lære eit språk – god hjernegymnastikk er det òg. I tillegg kjenner vi att ein god del frå både spansk og fransk, så vi lærer meir av dei andre latinske språka samstundes.

Vi blir eksponert for mykje portugisisk, men nett no verkar det heilt umuleg å komme til eit punkt der vi kan forstå nok til å få med oss kva som blir sagt. Dei snakkar så raskt og dei sløyfar mange av vokalane innimellom.

Eg trur det er sunt  å vere i eit land der eg er så totalt avhengig av hjelp til å forstå kva som blir sagt. Ei lekse i audmjuke og det å tørre å ikkje vere flink, å bli som eit barn når ein skal seie noko.

Det er gøy når kelnaren på restauranten oppdagar at vi gjer våre portugisisk-lekser og han  seier at han berre skal snakke portugisisk med oss frå no av. Obrigada!

Meir kjærleik i nynorsk enn bokmål?

Har du slått opp ordet “elske” i ordboka og lagt merke til skilnaden mellom forklaringa av ordet på nynorsk og bokmål? Ikkje berre er “kjærleik” kåra til Noregs vakraste ord, eg kan no dokumentere at det òg på andre vis finst meir kjærleik på nynorsk.

I oppføringa til bokmålsordboka blir ordet “elske” forklart med å refere til det å elske sol og varme, og det å høyre si eiga stemme. I nynorskordboka derimot kjem ulike skjebner fram. T.d. geita som ikkje vil elske kjeet sitt, og dei som elska (med kvarandre) heile natta. Dessutan har nynorsk sju forklarande ord på kva å “elske” er, medan bokmål berre bruker fire ord. Der bokmål nøyer seg med å seie “like” står det på nynorsk: “like (svært) godt”. Spør du meg så er det å elske nokon litt meir enn å berre “like” nokon. Det må i det minste vere å like nokon svært godt. 

1-0 til nynorsk

bokmål:

elske v1 (norr elska, av elskr ‘som nærer kjærlighet til’)

1 ha kjær, holde av, være glad i, like
e- mannen sin, kona si / jeg e-r deg / e- friheten, fedrelandet /e- sol og varme / han e-r å høre sin egen stemme
2 dyrke, beundre, forgude
e- Gud
adj i pf pt: avholdt
et e-t menneske
3 ha seksuell omgang (med)
de e-t (med hverandre)

nynorsk:

II elske v1 (norr elska av elskr adjektiv ‘kjær, glad (i)’; kanskje av ale)
1 ha kjær, vere (svært) glad i, vere hugteken i, halde av, like (svært) godt; setje høgt, ovundre
elske mannen sin, kona si / elske nesten sin / elske fedrelandet, fridomen
  • i perfektum partisipp: ho var høgt elska / eg elskar å reise
  • vørde (II), dyrke (II) elske Gud

2 kjæle, kline (med kvarandre); ha seksuell omgang (med)

dei elska (med kvarandre) heile natta

3 e- (noko) fram hjelpe fram (med kjærleik)

4 om hodyr: ta seg av, vedkjenne seg (ungen sin)

geita vil ikkje elske kjeet

image

Skriving som arbeid

Korleis skal ein jobbe med skriving? Eg har alltid syntest det er veldig interessant å lese og høyre om korleis forfattarar arbeidar. Ofte tar eg notatar. Forfattarar kan ha heilt ulike måtar å forholde seg til skrivinga på, og samstundes er det ofte aspekt eg kjenner meg att i.

For å starte skrivinga er det viktig å ha noko å skrive om. Det kan ein få ved å vere vaken og merksam på ting rundt seg, suge til seg inntrykk og legge vekt på dei små, rare tinga som skjer i løpet av ein dag.

“Jeg øver mig på at være en magnet af en slags; billeder, motiver, småting, samler materiale og stof som kan oversettes, laves om til ord.”

Ditte Pradsgaard Holm*

image

Men sjølv om ein er den beste til å suge til seg stilige ord og lauv på bakken, fjellandskap og similer, er det eit heilt verdshav av ting ein ikkje kan, og kunnskap ein aldri kjem til å få.

“Bebreide seg for alt ein ikkje kan. At ein ikkje har noko å fare med. Kunnskapen ein ikkje har.”

Terje Tørrisplass*

Når ein då skal prøve å skrive noko likevel, på grunn av eit eller anna dumdristig hugskot om at ein kanskje likevel kan ha noko å komme med, kunne ein tenkje seg at det er herleg å skue utover eit heilt tomt og kvitt A4-landskap, og på sett og vis kan det vere det, og på andre vis kan tomheit vere det som er vanskelegast å fylle.

“Tyngst og best: å skrive det som ingen har bedt deg om å skrive.”

Gunnar Wærness*

Med bokstavar på papiret er ikkje arbeidet naudsynt berre å halde fram med å få fleire bokstavar på papiret. Like gjerne handlar det å vere forfattar om den konstante prosessen som Terje Dragseth skildrar:

“Mitt arbeid: å lese, å skrive, å analysere det jeg leser, det jeg skriver, mens jeg leser.”

Terje Dragseth*

image

Og for å kunne gjere sånt er det klart at ein ikkje har tid til å følgje med på kva nyaste mote er, eller kva type diett som er in.

“hvor vesentlig det har vært å stenge ute all verdens tidsmessige gyldigheter, som om det er den babelske forvirring jeg forsøker å styre klar av”

Rune Christiansen*

image

Midt oppi alt saman kan ein bli så oppslukt av sitt eige arbeid at ein ikkje legg merke til kva som skjer rundt ein, ei heller at magen gnurar fordi han lengtar etter mat.

“Som det är när man är mitt uppe i sin diktning. Arbetet satte hörselkåpor på mig”

Martin Bengtsson*

image

Natt og dag kan gå med til å skrive. Ein kan bruke tid på å leve seg inn i ein annan sitt hovud, og sjå verda med ein framand sine auge. Det er ikkje alltid like avslappande. I periodar kan det rett og slett vere at ein ser ekstra mørkt på livet, berre fordi dette er synet karakteren har. 

“jeg er ikke sikker, men å leve med en romankarakter tror jeg kan føre en på grensen til galskap”

Kjersti Arnfinnsen*

image

Ord stabla opp på ord. Personar får liv i ulike landskap eller konstruksjonar av ord får vingar og har potensiale til å fly inn i magen på lesaren. Om ein skal nå målet om å skrive ei bok, er det først og fremst snakk om å arbeide, eller som Morten Langeland formulerer det:

“Å klare er et spørsmål om å gidde.”

Morten Langeland*

*Sitata er henta frå Skriftserien Ir i utgåva som handla om arbeid  – det var svært kjekk og interessant lesing som varmt anbefalast.

Av og til saknar eg Bo

I løpet av to år, medan eg skreiv Beina i gitaren, blei eg godt kjend med hovudkarakteren Bo. No når eg ikkje skriv om ho lenger, kjenner eg av og til eit lite sakn etter ho. Det merka eg i dag då eg høyrde på songen “Händerna mot himlen” som eg følte minte meg om nokon – og så kom eg på at det var Bo han minte meg om. Eg lurer på kva ho gjer no, tenkjer eigentleg at ho smiler og ler litt meir, har blitt eldre, tryggare, men kanskje likevel rarare. På den bra måten. 

Ho er ein fin person, sjølv om det til tider kan vere vanskeleg å oppdage det. Kanskje er det litt rart at eg tenkjer om ho slik, som om ho skulle vere noko meir enn mitt eige fantasifoster. Men samstundes så føler eg jo at ho er meir, ho har fått si eiga bok, eg har vore saman med ho i to år, og no får ho liv i andre sine tankar, slik som hos lærarstudentane i Volda som har hatt Beina i gitaren på pensum. Dei diskuterte ivrig personane i boka.

Det var spesielt då min far fortalde at han, ei stund etter at han hadde lese boka mi, høyrde på “Kanskje du behøver noen” av CC Cowboys og tenkte at det var nokon han gjerne skulle ha tipsa om songen. Så kom han på at det ikkje var ein “ekte” person han tenkte på, det var Bo. 

Kanskje vil du bli betre kjend med Bo? Treng du lesestoff i jula t.d. eller vil du gi ei bok i julegåve? Beina i gitaren er i alle fall å få tak i, i ein bokhandel nær deg eller hos haugenbok.no eller ebok.no.

Kanskje har du karakterer eller bøker som du har knytta songar til?  

Den evige språkleiken

I førelesing har eg nettopp hatt om poststrukturalisme. Vi har snakka om språkleiken, korleis ord ikkje er eintydige. Språket er alltid i ein forhandlingsprosess.

Så spanande, så frustrerande, å bruke språket. Nokre gongar blir det bal, misforståingar, andre gongar opnar ei setning opp for heilt nye perspektiv.

Luria skreiv i 1981:

“With the help of language, [human beings] can deal with things that they have not perceived even directly and with things which were part of the experience of earlier generations.”

I bøkene eg har lese, har eg tileigna meg mange nye opplevingar. Bøkene har gitt meg kunnskap eg elles har aldri ville fått, om ingen kunne brukt språk og fortalt det til meg. Nokså sjølvsagt, men svært fascinerande samstundes.

image

Fortellingar om framtida

Fin film frå Future of Storytelling. Vi kan faktisk spele ei rolle i å finne opp framtida ved å skrive fiksjon om teknologien. Teknologi kan ikkje berre vere fantastisk i seg sjølv, det må òg vere ei god historie rundt han om kvifor vi skal like teknologien og korleis han passar inn i liva våre. Og dersom historiene er fengslande nok, vil vi ønskje å ha teknologien. 

Då eg gjekk på Industriell Design ved NTNU sa eine førelesaren at alt vi klarte å fantasere om, det kunne vi òg få til å lage. Og då eg jobba meg gjennom lange ideprossessar skjedde det fleire gongar at eg tenkte om ein idé: Denne er alt for urealistisk og sprø. Det går ikkje an å få til noko sånt! – Og så viste det seg at det allereie var funne opp. 

Metainnlegg om blogging

I dag les eg om blogging i Øyvind Prytz’ Litteratur i digitale omgivelser, og tar meg i å fundere på kvifor eg aldri heilt har forstått denne blogginga. Det vil seie, eg kan godt lese andres bloggar. Det er noko veldig fascinerande og tiltrekkande med blogging, og på vidaregåande vurderte eg å opprette ein fiktiv blogg og skrive blogginnlegg som skulle verke ekte, men som blei meir likt ein roman. Og eg skriv nokså ofte sånn elles, i tomme worddokument, på post-it-lappar, i mjuke skrivebøker, eg er kanskje over gjennomsnittet glad i å skrive, og likevel sprett ikkje blogginnlegga ut av meg som sesamfrø på ei varm panne.

Kva er ein blogg?

Når nokon skal forklare kva ein blogg er seiast det at sjølve mediet legg til rette ein viss umiddelbarhet i uttrykket, det vil seie at bloggtekstane ikkje nødvendigvis trengst å redigerast på same måte som tekstar til trykk. Torvund har kalla Twitter notatboka si, at han der kan publisere notatar og tekstar som kanskje er under utvikling, som kanskje aldri når bokformatet.

Jill Walker Rettberg har skrive at det å følgje ein blogg er som å bli kjent med nokon, og Hans K. Rustad argumenterar for at bloggane representerer ein slags uferdig estetikk. Fortellinga blir ikkje slutt, den er notidig, det vil komme meir. Berre i enkelte høve blir det ein slutt, som når Linnéa Myhre sette sluttstrek for bloggen Alt du vet er feil i oktober 2012.

Sjølvutlevering og sjølvframstilling er to aspekt i spenning under blogginga, kanskje spesielt i personlege bloggar. Blogginnlegga blir utdrag frå verkelegheita eller ei tenkt verkelegheit. Noko blir utelatt, noko kanskje forsterka. Det skjer eit utval som er med på å skape eit bestemt inntrykk.

Martin Grüner Larsen har skrive masteravhandlinga Tid, tekst & tanke. Webloggen som essayistisk prosess og skildrar bloggtekstar som essayistiske – “en intellektuell rastløshet, en kjærlighet for sitat og det tilfeldige, og den uforpliktende og innfallspregete språklige leken”.

Gløymer å sleppe seg laus

Og i dette ligg kanskje det eg gløymer med mi blogging, det å sleppe seg laus, leike seg. Bloggtekstar er ikkje definitive på same måte som Utfor og Beina i gitaren som no har fått si form, blitt trykt opp og sendt av garde. Eit blogginnlegg kan eg endre etter at det er lagt ut. Først og fremst verkar det å vere viktig for ein blogg å ha hyppige oppdateringar. Det kan vere skummelt for ein som gjerne les gjennom tekstane sine 200 gongar, og skriv dei gjennom og endrar og klipper cirka 100 gongar.

Det var nokre raske tankar rundt blogging, no skal eg berre lese ein gong gjennom dette. Prøve i alle fall.

Ble Birgitte Tengs’ fetter dømt for sitt litterære talent?

Ble Birgitte Tengs’ fetter dømt for sitt litterære talent?

Gjer meg

Seattle Drift er ein tekst som tryglar deg om å “gjere seg”. Do me. I just want you to do me. 

Eg har alltid syntest at ord har noko intimt over seg, og denne teksten spelar på det:

Eg er ein dårleg tekst. Eg pleidde å vere eit dikt men glei vekk frå scena. Gjer meg. Eg vil berre at du skal gjere meg.

Dei kvite, opne word-flatene som tiggar fingrane mine om å skrive. Alle desse notatbøkene eg kjøper, tar vare på, opnar, tør nesten ikkje byrje å skrive i dei, men vil ha dei, desse kvite sidene som kan fyllast med verdas vakraste ord og bilete. 

Kanskje eg prøvde å fange noko av det sanselege og lokkande ved orda, då eg skreiv desse linene:

Du sender en setning opp låret mitt

så grov at den risper i huda

Jeg kniper et punktum ut av deg

leppene dine glinser av symboler

Det er spanande å arbeide med ord. Prøve å finne dei gode løysingane, finne ein måte å opne opp verda på nytt.