Små bøker om det store, vanskelege og fine livet

Denne hausten kom det to nokså små bøker som eg blei nysgjerrig på. Eg var litt nølande før eg byrja å lese dei, fordi eg visste at dei handla om vonde tema. I Det står til liv skildrar Økland korleis det er å vite at ein skal døy, ho skildrar nært og direkte. Om eit bryst som ikkje er der lenger, og det andre som fløymer over av mjølk. I Tung tids tale skriv mor til sonen sin. Han som etter kvart utviklar seg annleis barn på same alder, han blir fysisk utagerande, sterk og aggressiv. Familien må ha hjelp og tilpassing og mora kjempar for sonen sine rettar, og for å ikkje slite seg ut sjølv.

Det som var så fint i båe desse bøkene, var kor gode dei var å lese, sjølv i alt det tunge og vonde. Kjærleiken som blir så tydeleg, og livet som trår klårare fram – både det som er vanskeleg og det som er vakkert.

Desse to små, store bøkene gav meg to verkeleg fine leseopplevingar. Dei fekk meg til å sjå meir av verda, på ein slik måte god litteratur kan. Det var ein varme i båe, eit lys, kjærleik, som heng att etter lesinga. Bilde av bøkene Tung tids tale og Det står til liv

 

Eit av oppslaga i diktsamlinga "Det står til liv" med bilde og tekst

Eit av oppslaga i diktsamlinga “Det står til liv”

 

 

Det står til liv

«Gjennom poetiske korttekstar og eigne foto skildrar Siri Økland livet slik det ser ut når ein veit at ein skal døy. Ho skaper eit rom for innsikt og ettertanke, både for den som lever tett på sjukdom, og den som er open for livet – og ikkje minst den som er begge delar. Tekstane er både nådelause, stillferdige og vakre og inviterer lesaren til å tenkje over sitt eige liv. Ved at dei så ope snakkar om døden, trer glede, sorg og styrke tydelegare fram.»

(tekst henta frå forlaget sine sider)

Tung tids tale

Vinnar av Brageprisen 2017 og nominert til Ungdommens kritikerpris.

«Ein liten gut mistar språket og forandrar personlegdom. For mora byrjar ein kamp, først for å forstå kva som skjer med guten, og så for å få hjelp til å gi han den omsorga og oppfølginga han treng. Familien er plutseleg i ein svært utfordrande livssituasjon, og dei må igjennom lange og utmattande prosessar for å få hjelp. Mødrer skal aldri gi opp, blir det sagt, men kva er aksept, og kva er å gi opp?»

(tekst henta frå forlaget sine sider)

 

Og om eg skal seie deg endå eitt, så dette: Tru ikkje at han som prøver å trøyste deg, sjølv lever fri for møde mellom dei enkle og stille orda som mang ein gong gjer deg godt. Livet hans kjenner mykje motgang og sorg og ligg langt attende for ditt. Men hadde det vore annleis, kunne han aldri ha funne dei orda.

Din

Rainer Maria Rilke

Brev til ein ung diktar av Rainer Maria Rilke, s. 44.

Men hadde det vore annleis, kunne han aldri ha funne dei orda.

Å skildre lyd

vi får et lass grus levert en tirsdag morgen klokken fem. Vi våkner av susingen fra steinene da de blir tippet av lasteplanet, det er et uavbrutt rungende, rutsjende drønn, som om taket blir skrelt av en lastebil som kjører under en lav bro; steinene skøyter av lasteplanet, er som en tordnende lavine, en bygning som styrter sammen.

– Frå Stigninger og fall av Josefine Klougart, s 129.

Turistmas og delt lesning

Inne i den väldiga romanska kyrkan trängdes turisterna
i halvmörket.
Valv gapande bakom valv och ingen överblick.
Några ljuslågor fladdrade.
En ängel utan ansikte omfamnade mig
och viskade genom hela kroppen:
”Skäms inte för att du är människa, var stolt!
Inne i dig öppnar sig valv bakom valv oändligt.
Du blir aldrig färdig, och det är som det skall.”
Jag var blind av tårar
och föstes ut på den solsjudande piazzan
tillsammans med Mr och Mrs Jones, Herr Tanaka och
Signora Sabatini
och inne i dem alla öppnade sig valv bakom valv oändligt.

Romanska bågar av Tomas Tranströmer

To ting om dette diktet.

Éin: Etter å sjølv ha vore den irriterande turisten i fleire månader, var det interessant å vere på andre sida då ei venninne gifta seg i ei kirke der turistane var oppsette på å komme innanfor, uansett kva som føregjekk i kyrkja. Vi kjem heilt frå Italia, sa dei. Vi er her berre nokre timar med ein båt, sa dei. Bryllaup, sa vi som stod i døra med bryllaupsprogram, nypynta og klare for bryllaup. Berre ein augneblink, sa dei. Berre for å sjå, litt, sa dei. Vi har komme heilt frå langt unna, sa dei. – Dette diktet minte meg på den situasjonen, og det ironiske at eg som turist gjerne ønskjer at det ikkje finst andre turistar, slik at eg ikkje treng å dele opplevinga med ei mengd andre.

To: Grunnen til at eg las dette diktet, var fordi eg var på eit seminar om Shared Reading. Å lese saman, gå sakte fram, smake på tittel, på line for line. Det viser seg at det å lese litteratur saman i ei gruppe kan ha gode helseeffektar. Folk som er syke på ein eller annan måte kan oppleve dette som eit frirom, dei treng ikkje å snakke om seg sjølv og samstundes så kan litteraturen verkeleg handle om livet. Det handlar ikkje om å analysere dikt, slik vi gjorde på skulen, leite etter den eine tolkinga, men oppleve diktet, la det vere «valv bakom valv» å oppdage, både i diktet, seg sjølv og andre. Vi var ei lita gruppe på sju personar og det var fascinerande kor mykje forskjellig vi såg i diktet. Nokre blei rørt, andre var distansert og fekk ikkje noko ut av diktet.

Foto: Vidar Flak

Allmenn teori om glemsel

Like etter at eg kom heim frå Portugal, høyrde eg ei melding av den portugisiske boka Allmenn teori om glemsel. Handlinga var frå Angola og eg har blitt kjend med fleire frå Angola medan eg var i Portugal. Som om ikkje alt det allereie gjorde at eg ville lese boka, så var boka basert på ei sann historie om ei dame som sperra seg inne i ei leilegheit og blei der i 28 år. Tjueåtte år. I ei leilegheit. Åleine.

Dama heitte Ludovica Fernandes Mano og døydde i Luanda på Sagrada Esperança-sykehuset 5. oktober 2010, femtiåtte år gammal. I åra mellom 1975 og 2002, murte ho seg inne og blei i leilegheita. Medan ho var der skreiv ho dagbok og etter kvart, når dagbøkene var fulle, skreiv ho med kol på veggane. Ho overlevde ved å dyrke grønsaker på takterrassen og fange duer. Etter kvart som ho trengde brensel, brann ho opp alle møblane, bøkene, dører og dørkarmar.

Ho skreiv òg dagbøker etter at ho kom ut, og dette var grunnlaget for forfattaren José Eduardo Agualusa då han ville rekonstruere livet hennar. Men som han sjølv skriv i innleiinga til boka:

På sidene som følger har jeg brukt mye av hennes eget materiale. Det du får lese, er imidlertid fiksjon. Ren fiksjon.

Boka er ei magisk-realistisk forteljing frå Angola, som tar for seg tida frå Angolas frigjering frå kolonimakta Portugal til slutten av perioden med borgarkrig i 2002. Det er eit fascinerande innblikk i eit land eg visste alt for lite om frå før, og ei underholdande, vakker og lita bok med mange særeigne karakterar, i tillegg til Ludovica sjølv.

José Eduoardo Agualusa blei nominert til International Man Booker Prize 2016 for denne boka, og det er hans første bok på norsk.

Jeg frykter det som er på den andre siden av vinduene, frykter

luften som kommer inn i støt og blaff,

lydene de fører med seg. Jeg frykter myggen,

myriadene av insekter jeg ikke kjenner navnene på.

Jeg er fremmed for alt,

som en fugl faller i en strømmende elv.

Jeg forstår ikke språkene som kommer til meg utenfra, som ra-

dioen slipper inn i huset,

jeg forstår ikke hva de sier, ikke engang

når de snakker portugisisk,

for dette portugisiske språket de snakker

er ikke lenger mitt.

Selv lyset er fremmed for meg.

For mye lys.

Farger som ikke burde finnes i en riktig himmel.

Jeg er nærmere hunden min enn menneskene der ute.

– Frå Allmenn teori om glemsel av José Eduardo Agualusa. Oversatt av Christian Rugstad

 

Kjære Ludo: Jeg er lykkelig nå

Som blind ser jeg bedre enn du.

Jeg gråter for din blindhet, for din avgrunnsdype dumhet.

Så enkelt det ville ha vært å åpne døren,

så enkelt det ville ha vært

å gå ut på gaten og omfavne livet.

Jeg ser deg speide forskremt ut av vinduene,

som et barn som kikker under sengen,

redd for monstrene der.

 

Monstrene, vis meg monstrene:

Disse menneskene ute i gatene. Menneskene mine.

– Frå Allmenn teori om glemsel av José Eduardo Agualusa, oversatt frå portugisisk av Christian Rugstad

 

The question shocked her beyond measure

“But why shouldn’t you go outside?” she exclaimed, “It is perfectly legal, perfectly mechanical, to visit the surface of the earth. I have lately been to a lecture on the sea; there is no objection to that; one simply summons a respirator and gets an Egression-permit. It is not the kind of thing that spiritually minded people do, and I begged you not to do it, but there is no legal objection to it.”

“I did not get an Egression-permit.”

“Then how did you get out?”

“I found out a way of my own.”

The phrase conveyed no meaning to her, and he had to repeat it.

“A way of your own?” she whispered. “But that would be wrong.”

“Why?”

The question shocked her beyond measure.

“You are beginning to worship the Machine,” he said coldly.

“You think it irreligious of me to have found out a way of my own. It was just what the Committee thought, when they threatened me with Homelessness.”

At this she grew angry. “I worship nothing!” she cried. “I am most advanced. I don’t think you irreligious, for there is no such thing as religion left. All the fear and the superstition that existed once have been destroyed by the Machine. I only meant that to find out a way of your own was—-Besides, there is no new way out.”

– Frå THE MACHINE STOPS av E.M. Forster

Svært interessant å lese kva E. M. Forster såg for seg i 1909 i novella om Maskinen som tar over alle delar av livet, ei maskin der du kan snakke med personar frå heile verda og du treng aldri å gå ut av huset, fordi maskina kan gi deg det du treng. Fysisk kontakt med andre menneske er overflødig. Maskina dekkjer alle fysiske og emosjonelle behov du kan ha. Ikkje så ulikt teknologien vi har rundt oss i dag. Les novella her: http://archive.ncsa.illinois.edu/prajlich/forster.html

Søstre

Eg trur eg kom over denne boka på Instagram første gong, og blei fanga av biletet på framsida og nysgjerrig på tittelen Vi var aldri brødre. Ei stille forteljing om to søstre, ein far og ei mor, ei farmor som døyr og naturen som lev.

jeg la hånda på ryggen hennes, for å kjenne om vi var like, men vi var ikke det. Ryggen hennes kjentes helt annerledes ut. Hun var tynn og samtidig myk, mens jeg var hard. Kroppene våres likna ikke i det hele tatt, men det gjorde ikke noe, for hun ville bare være som meg og satt bestandig og venta på at jeg skulle bestemme hva vi skulle finne på

Vi var aldri brødre av Pia Edvardsen

Språket er tydeleg og konkret. Eg liker å vere i Nord-Norge, i huset inst i fjorden, nede ved havet, ut på fiske. Teksten bruker tid, og beskriver det daglege, det vesle. Skildrar ein familie som ikkje lenger er ein familie. Søstre som ikkje lenger klarer å snakke saman.

Boka inneheld fleire fine refleksjonar, mellom anna om lukta av hus:

huset og alle rommene lukter fortsatt av henne. Ikke sånn som det lukta av klæra hennes, men av huden, halsen, nakken. Av henda hennes. Eller kanskje var det motsatt, at farmor lukta av huset. Kanskje er det helt umulig å skille mellom de to, lukta av huset og lukta av det mennesket som har levd der. Det lukter hud, vegger, hender, tak, hår.

Vi var aldri brødre av Pia Edvardsen

Sprudlande og gøy

I førre veke skreiv eg at det kan bli for mykje mørke og likesæle i bøkene eg les (noko eg ikkje trudde då eg var ung og bada i sånt) og eg var på jakt etter noko lysare og lettare.

Det har eg funne!

Tilfeldigvis såg eg eit intervju med forfattaren Ingunn Thon og eg blei glad av å lese det, av energien i det:

Dette er noko av det sjukaste eg har vore med på, og eg hadde ikkje trua eit einaste sekund i prosessen. Haha! Eigentleg heilt vilt at det gjekk.

– Ingunn Thon til Bok365

Det fekk meg til å ville lese boka hennar: Ollis!

Fin framside har boka òg!

Og no er eg i gang. Frå første side var det som eg håpte: eit sprudlande, energisk språk! Eg liker den lett surrealistiske humoren og teikningane er gøyale. Perfekt som friskt pust innimellom meir dystre bøker.

 

… og huset ble en skog full av små lysninger da jeg fanget henne, og når sånt skjer, kjenner jeg hvor godt det er å få sitte her, tross alt, og huset lukker seg rundt meg, og dørene stenges, og sprekkene kittes og varmen kryper endelig inn og tilbake igjen.

 

– henta frå Hagesang av Aasne Linnestå, s. 105.