Forfattarturné på Sunnmøre

Dei neste vekene skal eg farte rundt på Sunnmøre, med min vesle turkamerat, Poloen Pollyanna, og til saman vere innom 21 forskjellige skuler, og møte over 2700 elever i løpet av 11 dagar. 

Wow. 

Det er sprøtt. I dag starta eg på eventyret. Frå strålande solskin i Bergen til like strålande sol i Ålesund. 

image

Koselege Widerøe løfta oss opp, og gjennom lufta med god utsikt til landskapet under. På flyplassen i Ålesund høyrde eg nokre snakke om at dei hadde kjent igjen alle plassane på vegen, heile Sogn og Fjordane. Det hadde ikkje eg sjangs på: Først når kapteinen sa at vi gjekk inn for landing skjønte eg at eg var på Sunnmøre. 

image

Undervegs på turen hadde eg selskap i (den fantastiske teknologien) papirboka, som ikkje trengst å bli skrudd av, verken på opptur eller nedtur. Eg kjende eg var på godt humør, og hadde stor moro av denne spøken (midt i ei fagbok): 

image

Eller kva synest du?

Og så var Vigra inntatt. 

image

Eg skal vere på tur over heile Sunnmøre, og då trengst det meir hestekrefter enn det føttene mine kan komme opp med. No er det på sin plass å introdusere vakre, optimistiske Pollyanna. Leigebilen som møtte meg med det grøne skiltet: “Ready to go”. 

image

Og for all del; Pollyanna er svært grei å ha med å gjere. Men eg sat lenge før eg fann ut korleis eg skulle skru på motoren … Eg trudde eg hadde vridd nøkkelen så langt han skulle, var redd for å knekke nøkkelen (det hadde vore stas å øydelegge noko før eg hadde køyrt ein einaste meter), men til slutt tok eg litt meir i og plutseleg starta ho opp med eit glis. Pollyanna glir glatt og fint på vegen, men har litt færre krefter enn dieselmotorbilen eg er van med å køyre. Det gjekk saktare og saktare opp frå havbotnen i eine tunnelen då eg hadde sett ho i vel høgt gir. 

Dette skal vere livet mitt dei neste vekene: 

image

Spontaneventyr til Ølen

image

Det er eksamensperiode.

Det er mastergrad.

Og så er det denne draumen eg ber på – om ein dag å kunne leve som forfattar.

Spontant fekk eg spørsmål om å vikariere på eit oppdrag om dialekt og nynorsk i Ølen. Telefonen kom i titida og klokka tre, fem timar seinare, var sekken pakka og eg på veg på min vesle forfattarturné i grenselandet mellom Hordaland og Rogaland. Eg sette meg fremst på Flaggruten og lesesalen forsvann bak meg. Samvitet snakka om eksamensfristar, men dette var ein mulegheit eg ikkje ville la gå frå meg. 

Båten svevde over havet, verda var femti nyansar av blått og neste dag vakna eg med nydeleg utsikt over Ølen. Lesesalen kunne berre ha det så godt. 

image

imageimage

Saman med Tom Roger Aadland (artist) og Sigmund Hansen (journalist), vitja eg to vidaregåande skular i Vindafjord. Vi snakka om nynorsk og dialekt. Det var stas å høyre på Tom Roger spele og synge. Sigmund leia samtalen på ein meistarleg måte med gode historier frå eige liv som både dialekt-, nynorsk- og bokmålsbrukar. Kvelden enda storvegs på Vindafjord bibliotek, med eit lyttande og engasjert publikum. 

imageimage

Utan mykje tid til å puste, måtte eg av garde til neste oppdrag, denne gongen Stord. Etter endt lesing, bar det ut i bil og seinare buss som tok meg til Leirvik. 

imageimage

Falturiltu er ein nynorsk barnebokfestival på Stord. Frå 3. – 8. November reiste forfattarar rundt på skular og så var det opplegg på kvelden. Eg fekk sett meg rundt på Stord, både Leirvik og Fitjar og mykje imellom. På eine ungdomsskulen fekk eg snakke framfor 90 elevar, som fylte opp auditoriumet på biletet over. 

Glad og mett på opplevingar sette eg meg på bussen heimover. I løpet av dagen hadde det både regna, hagla og vore opplett. Ein skikkeleg vestlandstur. 

imageimage

Nynorsk er bynorsk

image

Denne veka var eg på Ålesund bibliotek saman med Terje Torkildsen og snakka om bøker, skriving og kvifor eg skriv på nynorsk. Skuleklassar frå ungdomsskulen og vidaregåande tok turen då biblioteket ønska å sette fokus på bokmålsøya i nynorskhavet. Slagordet for hendinga var “nynorsk er bynorsk”, sidan det jo er slik at ålesundsdialekta ligg mykje nærmare nynorsk enn bokmål. 

Eg hugsar sjølv at mange i klassa mi på ungdomsskulen og vidaregåande irriterte seg stort over at vi måtte lære nynorsk, og dette var ein av grunnane til at eg bestemte meg for å skrive meir på nynorsk. Eg fokuserte først på å skrive nært opptil sånn eg snakkar, og etterpå sjekka eg ordlista. Eg ville ikkje stoppe skriveflyten med å bekymre meg for at alt var rett, det kunne eg sjå på til slutt. På denne måten blei nokså enkelt å skrive på nynorsk, utan at eg blei hemma av å først måtte lære mange reglar. Eg trur òg det hjalp meg til å bli meir munnleg i skrivinga mi.

image

Ikkje berre skriv ålesunderane på bokmål, det viser seg òg at mange frå øyane omkring skifter frå nynorsk til bokmål når dei byrjar på vidaregåande. Biblioteket ønska med denne hendinga å få fram at nynorsk i høgste grad er eit skriftspråk for dagleglivet, ikkje berre eit høgkulturelt, lyrisk språk. 

Det var to spanande dagar, med elevar som hadde mange spørsmål. Og siste dagen braut òg sola gjennom skylaget.image

Andre er òg opptatte av å snakke varmt om nynorsken for skuleelevar. Kristin Fridtun har skrive boka  Nynorsk for dumskallar. I år har Ivar Aasen 200-årsjubileum, og i høve dette har Fridtun tatt på seg oppdraget med å halde føredrag om Ivar Aasen for elevar og studentar landet rundt. 

Til NRK.no seier Fridtun at “Hvordan kan ungdommen finne på å være imot et skriftspråk? Her er det holdninger som er adoptert og bare har grodd fast.” Hos NRK.no kan du lese heile intervjuet.

På eventyr i Ørsta

image

Eg har vore så heldig å få besøke Ørsta, bu på Ivar Aasens hotell og snakke med Ørstaungdommar. Skulebesøk (og bibliotekbesøk) kan vere svært fint, og spesielt når eg blir møtt av så mange hyggelege folk.

image

På biblioteket kom klassane puljevis, sette seg på rad og rekke. Nokre syntest fremste rad var skummel, andre ville helst sitje nærast muleg. Eg fekk eit godt tips frå ein på fremste rad. Han viste meg korleis eg kunne sjekke Facebook på mobilen, utan at læraren merka det. For det er klart, det er ingen som ikkje har Facebook. 

image

Turen gjekk vidare til Sæbø der eg vart møtt av ei stjerne på Smartboardet, med namnet mitt inni. Dette er det første Microsoft Word-kunstverket som har blitt tileigna meg. Det er stas! Eg måtte sjølvsagt bli tatt bilete av saman med kunstverket, og eleven som tok biletet kunne sine saker. Eg fekk påpakning for at eg ikkje såg direkte i kameraet – og slikt er det viktig å få riktig. 

image

Siste stopp var Vartdal ungdomsskule, som trass i all snøen som har komme det siste døgnet, tok svært varmt imot meg. Elevane hadde allereie lese seg eit godt stykke inn i Utfor, og eg fekk lese vidare for dei. Etterpå hadde dei mange gode spørsmål.

Asfalten var regnvåt onsdag då eg landa på Hovden. I dag sa eg farvel til eit majestisk vinterlandskap, med kneisande fjell og mjuk tåke.

image

Digital kvardag

Dei digitale dingsane vi har rundt oss gir oss nye måtar å forstå verda på. På ellingsøya ungdomsskule fekk eg lese tekstar der elevane tok inn det digitale.  

Dei skulle skildre eit rom som hadde blitt forlatt. Ein elev skildra mobilen og tastelåsen som ikkje hadde gått på endå. Ein fin detalj om at nokon nett må ha vore i rommet. 

Når ein annan elev skulle skildre ein kjensle, falt valet på å samanlikne ei kjensle med korleis det er å vente på at noko skal laste ned på datamaskina; at det tar evig lang tid. Eit minutt kjennest som ein halvtime.

Ein tredje skildra ein blomeeksplosjon som skjedde i dataspelet Minecraft, med eit språk og eit ordforråd som høyrde med til Minecraftsjargongen.

Det var veldig interessant å høyre desse tekstane, og korleis dette digitale, som no har blitt kvardagsleg, òg får ein naturleg plass i litterære tekstar.

På ei øy i regnet

I dag og i morgon er eg på skulebesøk på Ellingsøy. Eg merkar at eg er på heimlege traktar for det regnar noko innmari, og det var nett regnet, lukt av regn og regnlyd som sette i gong skrivinga av Utfor. Mange av minnene frå Ålesund er linka til regn, og det er noko heilt spesielt med det overstrøymande regnvêret, det altoppslukande med ein skikkeleg regnskur, eit fossefall frå den veldige kvelvinga over oss. 

Det er ikkje godt å seie akkurat kvar Ytsteøya ligg, men det var veldig fint å få komme ut på ei av øyene rundt Ålesund og sjå korleis ein sånn ungdomsskule kan sjå ut. Eg fekk eit godt møte med både lærarar og elevar.

DKS Skuleturné #5: Skrivemusikk

På Breimyra skole opplevde eg å bli klappa for før eg hadde starta. Elevane var lyttande og engasjerte. Mellom anna blei eg spurt om eg såg hotel cæsar og om eg liker Justin Bieber. Han er ikkje nokon eg har høyrt veldig mykje på, men nokså ofte dukkar han opp på radioen og då er det jo ikkje slik at eg skrur ned lyden. Det har vel hendt at eg heller skrudde litt opp. 

Men når eg skal skrive er det ikkje hjelp i baby, baby eller you’re beautiful, beautiful. Eg har ei eiga skriveliste. Der er det mykje roleg musikk og ein del sørgmodige/vemodige songar som Depth Over Distance og What He Wrote

Dette var siste dagen av denne turneen. Det passa nok bra, for det verkar som eg blir yngre for kvart besøk eg er på. I dag trudde elevane at eg ikkje kunne vere eldre enn atten år, i går var det tjue og eg starta som tjuefireåring. 

DKS Skuleturné #4: Romankarakter

På Gimle skole fekk eg besøke to åttandeklasser som var ivrige og oppmerksomme. Mange spørsmål blei stilt, alt frå kvifor boka heiter Utfor og om eg har lyst på barn ein gong i livet. Og korleis kan eg vere 24 år, når eg ser ut som ein tjueåring? 

Ein av elevane spurde om eg ikkje kunne skrive om han i ei bok. – Det trur eg ikkje at du vil, sa eg. Jo, han ville tru det var kjekt å bli ein romankarakter, men han lurte på om eg i så fall måtte søke om å få skrive om han først. 

Det er mange forfattarar som baserar historierer på ekte personar. Til dømes Knausgård, gjennom bøkene hans er det nok mange som har kjend på kor vanskeleg det kan vere. Viss eg visste at nokon skreiv om meg, trur eg at eg hadde blitt litt skremt. Det å få ein annans blikk på meg sjølv, skrive i ord, skarpe og ubønnhøyrlege, trur eg kan vere nokså tøft. Fordi eg sjølv skriv, ville eg nok ikkje nekta nokon å skrive om meg, men eg ville ha lese det med ei uggen kjensle. 

I Utfor får Lea sjølv kjenne på korleis det er å bli skildra og skrive om, då ho finn utkastet til eit manus. Ho som har skrive manuset, grunngjer det heile med at

“Romanens dramaturgi krev at eg ikkje tar omsyn. Litteratur skal vere ubehageleg.”

Er det sånn det er?

DKS Skuleturné #3: Digitalspråk

Bergen kristne grunnskole var ein lang gang inne i eit stort bygg, med imøtekommande lærarar og elevar. Før eg gjekk til klassa eg skulle snakke for, fekk eg ein hyggeleg prat med rektor. Mellom anna snakka vi om kor mykje språket har utvikla seg. Dei siste førti åra har språket utvida seg og tatt inn mange uttrykk frå det digitale universet.

Det er mange ord vi har lånt frå det fysiske for å skildre det vi ser på skjermen, som “skrivebord” og “Veggen” på facebook. Det engelske ordet for datamaskin, computer, blei brukt lenge før datamaskiner fanst. Computer var først eit menneske som gjorde utrekningar. Framleis er ofte symbolet for å lagre ein diskett, sjølv om diskettar er blitt heilt avleggs. 

Det å google noko er eit ord som har komme etter datamaskina. Google kjem frå Googol som er det matematiske namnet for 1 fulgt av 100 nullar. Blogg og twitre er andre døme på slike ord. Viss ein ungdom på femtitalet snakka med ein ungdom frå 2000-talet er det godt muleg dei ville hatt problemar med å forstå kvarandre. 

Men det vart ikkje så mykje tid til å tenkje rundt språket før det var på tide å gå inn i klasserommet og helse på elevane. Medan eg snakka skreiv læraren ned stikkord på tavla. Morsomt å sjå sitt eige snakk gjennom ein annans notatar. 

DKS Skuleturné #2: No Return

I dag stod Storetveit for tur. Ein labyrint av ein skule, med mange hyggelege rom. Eit lyst og flott bibliotek, og eit rom med det treffande namnet: Romslig, der eg kunne sitje og slappe av før neste økt. 

Det vart òg tid til å snakke om titlar i pausane. Utfor var ein tittel som kom naturleg mot slutten av boka, men elles kan titlar vere både vanskelege og vriene, og dei er alltid viktige.

Ein elev fekk høyre om tittelen på boka mi, og tippa først at ho handlar om utforkøyring på ski. Det er kanskje den einaste tydinga av ordet boka ikkje handlar om. 

Det neste han gjetta var veldig treffande: “Handlar ho om utforkøyring med bil?” Dette var før han hadde sett framsida. 

Utfor. Smake på ordet. 

Det kan lett handle om “Point of no return” sa han, og det likte eg veldig godt. Det punktet der skifararen sleng seg utfor bakken, eller det punktet der bilen glepp taket i vegen.

Kanskje finst det slike punkt i relasjonar òg? Ein replikk som ikkje kan takast tilbake, eller var det nett det at noko ikkje vart sagt? 

“Det er nemleg ikkje alt det galne folk gjer som svir mest i Utfor, det er alt dei ikkje gjer.” – Guri Fjeldberg i BT