Redd alfabetet!

I Saving The Alphabet av Alan Bigelow får bokstavane liv, før dei blir tatt av dage. Går det an å beskrive ein bokstav når han har forsvunne? Nei, sannsynlegvis ikkje. 

Etter kvart som ein les tekstane, legg ein merke til at bokstavane ein har vore innom, forsvinn inn i bakgrunnen. Det er ikkje mange bokstavar ein kan ta bort før tekstane blir uforståelege. Etter kvart som eg trykkar meg inn på fleire av bokstavtekstane blir eg medskuldig i bokstavane si forsvinning. 

Vi tar det som sjølvsagt at vi kan ha ei stemme, at vi kan formulere oss og få sagt det vi ønskjer. Men dette er ein verdi som det er viktig å vere klar over og ta vare på. Denne elektroniske teksten gir eit nytt syn på alfabetet og bokstavane som er så viktige for oss. Vi er heilt avhengige av desse grafiske linene som er sett saman til bokstavar som igjen blir sett saman til ord som vi kan forstå. Så merkeleg og fint, eigentleg, alfabetet vårt.

Bokstavdikt

Er det viktig at eit dikt er eit ope eller lukka verk? Er det viktig med tradisjon eller form? Meining eller meininglause, innhald eller mediumet det blir laga i? Skal diktet vere subjektivt eller objektivt, intellektuelt eller skrive med eit tjukt lag kjensler? 

Ana Maríe Uribe har laga verket (Gym 3) over, ho kallar det anipoems – dikt i rørsle. Ho gjer bokstavar om til ting. Gjer at dei får karakter. Ei minimalistisk utforsking av tid og rørsle. Treng eit dikt å vere djupt? Kanskje kan av og til ein overflatepoetikk vere nok. Det å sjå på ting og prøve å sjå kva for oppfatningar det førar til. Kva noko ser ut som, inneheld òg informasjon. 

(Balanse)

Kvifor ikkje fortelje historia om å bli forlatt, i tid og rørsle? Jeg-et er lite like etter at ho forlot “det”, men veks seg større:

Kanskje er det ikkje kruttet som er funne opp, men det bryt med vanlege måtar å fortelje på. Og nokre gongar kan det vere fint med heilt enkle gif-animasjonar for å få eit nytt blikk på verda vi har rundt oss. “Kva er meininga, kva er motivet?” – kan ein ofte spørje om. I nokre samanhengar kan sjølve meininga vere nokså meiningslaus og spørsmålet blir poenglaust. 

Haust i klasserommet

I dag kom hausten inn i førelesinga, øvst i etasjane på Sydneshaugen skule.

Vi las E. E. Cummings:

l(a

le

af

fa

ll

s)

one

l

iness

Læraren seier: ”Here comes the breeze” og strekkjer ut armane som om han er eit tre, fingrane er tynne små greiner som vaiar i vinden. Vi les diktet og ser for oss eit einsamt lauv som glepp taket i familien sin (treet) og fell – det er omtrent så vi kan høyre bladet skrike.

Kjensla av å vere ein.

Av å døy, einsam. Slik vi alle må ein gong. 

Løvet vrir seg i redsle gjennom lufta, flakkar att og fram, slik auga våre går langs linene i diktet. 

Eitt etter eitt fell blada frå treet. Det vil stå ribba att til slutt, men framleis er gatene fulle av fargar. Og det er ikkje berre fallande lauv som er haust, det er nye bøker, det er kakao og varme hender, rå luft og bål, det er mjuke skjerf og tjukke genserar, det er svarte gater med lys som speglast i vasspyttar; oransje, gult, grønt, raudt. 

Med tida flyg teksten av garde

Det finst ein god del elektronisk litteratur som tar kontrollen over kor fort du må lese for å få med deg teksten. Eit døme er Star Wars, one letter at a time. Tittelen seier det som det er: I dette verket kan du lese Star Wars bokstav for bokstav, medan du høyrer korleis skrivemaskina operar. Du høyrer både bokstavane og mellomromma, og plinget når lina er ferdig. Som lesar får vi eit veldig smalt synspunkt. Det er vanskeleg å få auga til å halde følge med teksten. 

Young-Hae Chang Heavy Industries jobbar òg med lesetempo, i samband med musikk. I nokre av tekstfilmane er det umuleg å få med seg alt, i andre er tempoet rolegare. Kva gjer dette med leseopplevinga? Av og til får eg litt angst av det heile, eg klarer ikkje å halde følgje, kva seier alle orda eg går glipp av? Andre gongar lèt eg meg berre drive med, det er ikkje alltid naudsynt å få med seg kvart einaste ord.

Slike tekstar tvingar meg til å vere i augneblinken, eg må vere til stades her og no for det er no teksten er her, i neste sekund har han gått vidare. Kan ikkje dette minne om livet generelt? I livet er det jo ikkje slik at ein klarer å oppfatte alt som skjer rundt ein. Det går ikkje an å setje ein einaste augneblink på pause. 

Tenke gjennom teknologien

Verktøy formar oss. Korleis tenkje gjennom den digitale teknologien? 

Dei ulike måtane å skape tekst på, gjer noko med språket. Eg kjenner ein som alltid skreiv sine teatermanuskript for hand først, før han førte det inn på datamaskin. Tomas Espedal skriv sine manuskript på skrivemaskin.

Emily Dickinson fekk berre trykt nokre få av sine tekstar medan ho levde. Ho skreiv sine dikt for hand, og når dei skulle trykkast vart handskrifta hennar transkribert. Dickinson likte ikkje det, fordi teksten då vart annleis enn det ho hadde skapt. 

Er dette eit dikt eller er det ein del av eit brev? Skal det vere eit lineskift for kvar ny line? 

Morning

might come

by Accident –

Sister –

eller hadde ho skrive alt på ei line dersom ho hadde hatt plass til det? Er det tankestrek eller komma etter Accident? Det finst mange ulike versjonar av denne teksten. 

Då skrivemaskina kom, vart poesien transformert. Skrivemaskina gav forfattarar makt til å lage mellomrom. Dei kunne sjølv kode inn mellomromma og konstruere dikt som Buffalo Bill av E. E. Cummings.

Den originale bokforma

Nokre kan tenkje at den trykte boka, innbunde og handfast, er den originale og ekte versjonen av litteratur. Men trykke-teknologien er ikkje anna enn ein parentes i den lange historia til litteraturen. Det er berre naturleg at det digitale vil endre skrivinga.

Eg synst det er skummelt å sende frå meg ein tekst om eg ikkje veit akkurat korleis teksten er sett opp på kvar side. Mellomrom og avsnitt, lengde på spalta, storleik på bokstavar, kvar brotet på lina kjem – alt dette er ting eg er opptatt av når eg sjølv skriv. Innhaldet er sjølvsagt viktigast. Når ei bok grip meg, er det andre bilete enn ord på papir som dukkar opp i hjernen min. For at dette skal skje, er det viktig at teksten er sett opp på ein god måte. 

Då eg drøymde om å skrive ei skikkeleg bok, tenkte eg at den største augneblinken var når eg fekk halde boka i handa. Det var veldig fint då eg første gong fekk kjenne tyngda av Utfor og bla i ho, men det var faktisk då eg såg pdf av storleiken på boksidene og teksten min sett opp som i ei bok, at eg fekk det største gyset av fryd.

På ein sti til ukjend verd

Taiwan 2009 - Taroko Gorge

Korleis dikte om å gå ein tur? Korleis fange opplevinga frå ein fjelltur? I diktet Din veg av Olav H. Hauge er motivet ein fjelltur, brukt metaforisk:

Ingen har varda den vegen

du skal gå

ut i det ukjende

ut i det blå

 

Dette er din veg

berre du

skal gå den og det er uråd

å snu

 

og ikkje vardar du vegen

du hell

og vinden stryk ut ditt far

i aude fjell

Det er uråd å snu. Det er det òg i diktet Taroko Gorge av Nick Montfort. Det er eit dikt som blir generert kontinuerleg. Diktet gir meg ikkje tid til å setje meg tilbake og tolke. På ein måte er det avslappande, men det er frustrerande òg.

Korleis er det å gå i Taroko Gorge? Litt som dette diktet kanskje – eit langt arrangement av dei same elementa (rocks, stones, cliffs) og berre nokre få gongar kan du sjå apekattar. I så fall er du veldig heldig. Eg var tydelegvis heldig då eg gjekk inn på dette diktet tidlegare i dag. Eg såg apekatten to gongar.

Kanskje er eit uendeleg naturdikt måten å fanga ein fjelltur på? I alle fall er det eit interessant konsept. 

Lyd og stille

Immanuel Kant skal ha sagt:

”There are two things that don’t have to mean anything in order to give us very deep pleasure; one is music and the other is laughter.”

 Under dagens førelesing snakka vi om at det finst ein flott poetisk tradisjon på ”jibberish”. Når ein skriv tulleord kan fokuset vere på andre ting enn meining, som lyd, rytme og formasjonar.

– Det er muleg å lage musikk utan instrument, seier læraren og får ein student til å rytmisk dunke paraplyen sin mot stolen framfor. Sjølv trommar læraren på kateteret med hender og olboger. Ein annan student byrjar å knipse.

Det er muleg å lage musikk med alle ting, også bokstavar og ord som ikkje naudsynt har ei meining. Eit døme er dikt frå samlinga til Vemund Solheim Ådlands Profylaktisk skjønnhet:

Det stil. Stal. Se klo.

Pinn pal. Ro. E – o.

Ni. Es. Spill. Ri tirr

sels gli stirr. Dels

øye. Pi li. Vi li. O

Bergen bibliotek har skrive om kva lydpoesi er. Eg har ikkje lest mykje av denne typen poesi, men eg synest det er ei interessant utforsking.

Det er muleg å lage musikk med alle ting. Òg med stille, for musikk består også av stille. Eg vart kjend med John Cage sitt 4’33”-verk via eit dikt av Solveig Tjeltveit. Diktet er publisert i Idealkadaver:

han har ingenting å seia, men seier det likevel, seier han,

det er det som er poesi, seier han, leitar etter det irrelevante

finn det aldri, I have nothing to say


Folk ventar noko av musikken. Dei seier til Cage: det er berre lydar. Ja, blir det då ikkje brukbart til noko?

Han føretrekk stille. Beethoven vil alltid høyrest ut som Beethoven. Trafikkstøyen er alltid skiftande og ulik.

Tekstlege eventyr

Tekst kan vere eit svært kraftfullt medium og kan produsere oppslukande opplevingar. Dette fekk vi ein fin diskusjon på i e-litteraturforelesing, etter at heimeleksa var å spele MUD.

Hans Fredrik Dahl skreiv i Dagbladet at ”Musikk og musikkteknologi spiller større rolle for unge mennesker i dag enn dikt og diktsamlinger, mens visuell kultur vekker dypere fascinasjon enn verbal og litterær.” Det kan godt vere at dette stemmer på mange måtar, men eit visuelt spel har framleis mykje strengare grensar enn eit tekstleg spel.

Rollespel på nettet

MUD er ein form for tekstbasert rollespel som kan spelast over internett. MUD står for Mulit-User Dungeon og var av dei første nettverksspela som vart laga. Det ser sjølvsagt gamaldags ut, og det kjenst gamaldags, når eg spelar Dark Risings.

Alt eg har å halde meg til er tekst. For å navigere må eg kjenne dei riktige kodane. Eg brukte fleire timar på å komme meg gjennom øvingsrommet. Eg kan ikkje påstå at adrenalinet banka då eg drap fire monster ved å skrive: <k monster> fire gongar.

I starten er eg nøydd til å skrive ei skildring av karakteren min, og det blir sett visse krav til korleis dette skal gjerast. Eg blir ein medforfattar i spelet.

Visuelt vs tekstuelt

I eit visuelt spel blir det mykje klikking. Klikking for å velje mellom lyst eller svart hår. Klikking for å velje rustning eller skjortel. Annleis er det i det tekstlege universet. Eg må sjølv finne alternativa, og bruke ord til å skildre. Slik blir også mulegheitene mange fleire. Dette krev meir av spelaren, og fantasien må brukast. I tillegg gir MUD, sjølv om det er gammalt, eit større spelebrett enn dagens visuelle spel, fordi det er grenselaust, ope for fantasien.

Eg kjem nok ikkje til å få mange vakenetter fordi eg spele MUD, men eg kjenner meg godt igjen i det å bli så slukt av eit litterært univers at eg vil gå tilbake igjen og igjen. Det er nokre bøker som er vonde å avslutte. Når siste ord er lest, er det eit sakn som sit att i meg. Eg saknar karakterane og universet. Gjennom fanfiction kan karakterane bli vekt opp att, og universet bli levande att. Det same kan skje i eit dataspel. 

Ein stad las eg at det å sjå på TV krev like mykje (lite) av hjerna som å sove. Der får ein bilete, lyd og tekst saman. Og det er mykje flott å sjå på TV og film. Samstundes er det noko spesielt i det å drukne seg i ord, og få sine heilt eigne, eineståande bilete på netthinna. 

Cybertekst før og no

Ei investering av personleg improvisasjon som kan resultere i anten intimitet eller fiasko.

Det kan høyrest ut som skildringa av det å bygge relasjonar mellom menneske, men professor Espen Aarseth bruker desse orda til å seie korleis det er å prøve å bli kjend med ein cybertext. Våren 2012 hadde eg mitt første fag om elektronisk litteratur, og prøvde å setje meg inn i kva dette er. 

Forskjellane og likskapane mellom litteratur i nye media og i gamle. Finst det  forskjellar? Det kan verke opplagt at det er store forskjellar. Til dømes gjer datamaskina det muleg å lage ein tekst med lenkar (hypertekst), noko som kan gjere teksten til ein labyrint. Kvar lesar vel sin eigen veg, og får ei unik oppleving.

I vanleg forstand, er ein lesar nokså hjelpelaus. Han får gleda av ekspedisjonen, men kan ikkje endre retninga. På den andre sida står cybertekst-lesaren. For kvart val han tek, vil nokre tekstbitar bli meir, andre mindre, tilgjengelege. Han vil heile tida bli minna på vegvala han ikkje tok og han vil aldri få vite akkurat kva han har gått glipp av. Er det ikkje nett slik livet er?

Marcos Novak poengterar at ein datamaskin erstattar kvar konstant med ein variabel. Dette gir oss uendelege valmulegheiter. Ønskjer vi, eller treng vi, ein slik fridom? Pioneren i interaktiv filmlaging, Grahame Weinbren, argumenterar for at i relasjon med interaktive medium, medførar det å ta eit val eit moralsk ansvar. Forskning har vist at vi blir meir stressa av å ha mange valmulegheiter. Når det er mange mulegheiter, finst ikkje det optimale valet. Det vil alltid vere eit anna val som kunne ha vore like bra, eller betre.

Betyr dette at dei nye media bidrar til meir stress? Det viser seg at cybertekst ikkje er eit nytt fenomen, men at slike tekstar fanst lenge før datamaskinar. I Ching er ein cybertekst frå tida rundt det vestlege Chou dynastiet (1122-770 f.kr) og var skrive av fleire forfattarar. Aarseth gir fleire døme på slike tidlege cybertekstar i “Introduction: Ergodic Literature”.

Dette tyder på at dei nye media ikkje revolusjonerar litteratur, språk og samhandlingar, i ein så stor skala det kunne vere naturleg å tru. Dei nye media er ikkje så viktige i seg sjølv, heller ikkje som alternativ til dei gamle media. Men dei kan kanskje fortelje oss noko om prinsippa og evolusjonen av menneskeleg kommunikasjon.

  • Aarseth, Espen. “Introduction: Ergodic Literature” frå Cybertext: Perspectives on Ergodic Literature.
  • Manovich, Lev. “What is New Media?” frå The Language of New Media